Hurriler: Anadolu’nun Kadim Halkı ve Mitanni Devleti
Hurriler, M.Ö. 1500-1250 yılları arasında Güneydoğu Anadolu’da, özellikle Harran Ovası ve çevresinde yaşamış kadim bir halktır. Kökenleri, Asya’dan göç eden Subarular’a dayanır. Hurri adı, Babil dilinde “mağara” anlamına gelir ve bu halkın mağara yaşamıyla ilişkilendirildiği düşünülmektedir. Gürcü tarih kaynaklarına göre Hurriler, Asyatik bir topluluk olarak kabul edilir. Ne Hint-Avrupalı ne de Sami kökenli olan bu halk, kendine özgü bir dil ve kültür geliştirmiştir. Hurri dili, daha sonraki dönemlerde ortaya çıkan Urartu dili ile benzerlikler taşır, bu da iki halkın akraba olduğunu düşündürmektedir.
Hurriler, M.Ö. 2000’li yılların başlarında Asur ve Babil kaynaklarında adları geçen bir halk olarak karşımıza çıkar. Yazılı bir kültüre sahip olmadıkları düşünülen Hurriler hakkındaki bilgiler, komşu uygarlıklar olan Hitit, Mitanni, Akkad ve Babil kaynaklarından elde edilmiştir. Hurriler, Diyarbakır çevresinde başkentleri Waşşukanni olan bir devlet kurmuş ve bu dönemde Kuzey Suriye ile Kuzey Mezopotamya arasında yoğun bir kültürel ve ekonomik alışveriş içinde olmuşlardır.
Mitanni Devleti: Hurrilerin Yükselişi
Hurriler, M.Ö. 1500-1250 yılları arasında Mitanni Devleti’ni kurarak Yakın Doğu’nun en güçlü devletlerinden biri haline geldiler. Mitanni Devleti, Mısır’dan sonra bölgenin ikinci büyük gücü olarak kabul edilir. Mitanni kralları, Mısır firavunları ile yazışmalar yapmış ve bu yazışmalar sayesinde dönemin siyasi ve kültürel ilişkileri hakkında önemli bilgiler edinilmiştir. Özellikle Mısır Firavunu III. Amenhotep ile Mitanni Kralı Tuşratta arasındaki mektuplaşmalar, bu döneme ışık tutan önemli kaynaklardır.
Mitanni Devleti’nin başkenti Waşşukanni, bugünkü Suriye sınırları içinde yer alır. Devlet, Dicle ve Fırat nehirleri arasındaki bölgede hüküm sürmüş ve Diyarbakır çevresini de içine alan geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Hurriler, kuzeydeki bölgelerde “Hurri” adıyla anılırken, güneydeki bölgelerde “Mitanni” olarak tanınmıştır.
Hurriler ve Hititler: Kültürel ve Siyasi İlişkiler
Hurriler, kültürel ve dini açıdan en çok Hititlerle etkileşim içinde olmuştur. Hitit tanrılar panteonunda yer alan birçok tanrı, Hurri kökenlidir. Özellikle Hititlerin baş tanrısı Teşup ve tanrıçası Hepat, Hurri dilinden gelmektedir. Ayrıca Hitit soyluları arasında Hurri kökenli isimlerin yaygın olarak kullanılması, iki halk arasındaki kültürel etkileşimin ne kadar derin olduğunu gösterir.
Siyasi açıdan ise Hurriler ve Hititler arasında zaman zaman çatışmalar yaşanmıştır. Hitit Kralı Hattusili döneminde Hurriler, Hitit topraklarına kadar ilerlemiş ve başkent Hattuşa dışında tüm ülkeyi ele geçirmişlerdir. Bu istila, Hititler için beklenmedik bir durum olmuş ve kralın Arzawa seferini yarıda bırakarak geri dönmesine neden olmuştur. Ancak Hurrilerin bu ilerleyişi uzun sürmemiş, veba salgını gibi nedenlerle geri çekilmek zorunda kalmışlardır.
Hurrilerin Kültürel Mirası
Hurriler, dini inançları ve mitolojileriyle de önemli bir miras bırakmıştır. Tanrı panteonları, Sümer tanrılarından etkilenmiş ve Mitraizm gibi inanç sistemlerinin temellerini atmıştır. Mitra, ışık tanrısı olarak kabul edilir ve bu inanç, daha sonraki dönemlerde Roma İmparatorluğu’na kadar yayılmıştır.
Hurrilerin hukuk sistemi de dikkat çekicidir. Mısır medeniyetindeki kısas anlayışının aksine, Hurri hukuku tazminat esasına dayanır. Bu, dönemin diğer uygarlıklarına göre daha insancıl bir hukuk anlayışı olduğunu gösterir.
Hurrilerin Bilinen Kralları
Hurrilerin bilinen kral adları şunlardır:
- Kumarbi
- Tuşratta
- Tişari
- Parattarna
- I. Sautarna (Sausatar, Sutarna)
- Baratarna (Barratarna)
- Kibitesup
- İthitesup
- Hişmi Teşup
- Şilvetesup
- I. Aratatama (Artatam)
- II. Sautarna
- II. Aratatama
- Tuşratta
- Mativaza (Mattiwaza) (1275-?)
- Vassata
- Artasumara
Hurrilerin Tarih Sahnesinden Çekilişi
Mitanni Devleti, M.Ö. 1340’larda gücünü yitirmeye başlamış ve Asur İmparatorluğu’nun vasalı haline gelmiştir. M.Ö. 1270’te ise Asur Kralı Salmanasar tarafından tamamen ilhak edilmiştir. Ancak Hurriler, kültürel miraslarıyla varlıklarını sürdürmüş ve yerel halklarla kaynaşarak tarih sahnesinden çekilmişlerdir.
Sonuç
Hurriler, Anadolu’nun kadim halklarından biri olarak kültürel, dini ve siyasi açıdan bölgede derin izler bırakmıştır. Mitanni Devleti ile Yakın Doğu’nun en güçlü devletlerinden biri haline gelen Hurriler, Hititler ve Mısır gibi büyük uygarlıklarla etkileşim içinde olmuş ve bu uygarlıkları etkilemiştir. Günümüzde Hurrilerin mirası, arkeolojik buluntular ve antik kaynaklar sayesinde yeniden keşfedilmekte ve Anadolu’nun zengin tarihine ışık tutmaktadır.
Kerim Yarınıneli/KerimUsta.com
Kaynaklar:
- Kırzıoğlu, Fahrettin. Hurriler ve Mitanniler. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1985.
- Togan, Zeki Velidi. Umumi Türk Tarihine Giriş. İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1970.
- Akurgal, Ekrem. Anadolu Uygarlıkları. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
- Alp, Sedat. Hitit Çağında Anadolu. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2001.
- Özdoğan, Mehmet. Anadolu’nun Tarih Öncesi Kültürleri. Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 1998.
- Avrupa Hunlarının Yükselişi ve Çöküşü - 3 Nisan 2025
- Bulaşıcı Katil: Kolera Hızla Yayılıyor - 1 Nisan 2025
- Ramazan Bayramınız Bereketli ve Huzurlu Olsun - 30 Mart 2025